Polska nauka od lat przegrywa walkę o pieniądze i polityczne priorytety. Tymczasem na uczelniach dokonuje się rewolucja, której nie da się zatrzymać. Sztuczna inteligencja podważa sens tradycyjnych prac dyplomowych, a nowe pokolenie studentów zmusza wykładowców do zmiany sposobu nauczania. W drugiej części wywiadu dla KNews.pl prof. Paweł Laidler, prorektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, otwarcie mówi o niedofinansowaniu nauki, niespełnionych deklaracjach polityków i skostniałych przepisach ograniczających rozwój uczelni. Wyjaśnia również, dlaczego polskie uniwersytety muszą przygotować się na fundamentalne zmiany w sposobie kształcenia i oceniania studentów. Pierwsza cześć wywiadu tutaj.. wywiad
B.K.: Panie Rektorze dochodzimy więc do finansowania nauki przez państwo. Od lat słyszymy, że nauka jest ważna, ale kiedy powstaje budżet, tych pieniędzy wciąż brakuje. Dlaczego?
P.L.: To jest trochę inny poziom dojrzałości niż na Zachodzie. Stany Zjednoczone są bardzo specyficznym przykładem, nie tylko ze względu na wartości przeznaczane na naukę, ale przede wszystkim dlatego, że już w XIX wieku historia tego państwa była budowana na innowacjach.
Amerykanie ściągali ludzi głównie z Europy, a później z Azji i innych części świata, tworzyli im infrastrukturę i dawali warunki, bo wiedzieli, że umysł sobie poradzi, ale musi mieć narzędzia.
B.K.: Czyli to trochę DNA kraju?
P.L.: Tak, to jest jedno — rola państwa. Ale z drugiej strony zbudowano tam bardzo mocny system absolwentów, którzy po osiągnięciu odpowiedniego etapu życia i możliwości finansowych są wdzięczni swojej Alma Mater za wsparcie i możliwość rozwoju. Oddają to w różny sposób, również finansowo. Bardzo wiele uczelni funkcjonuje właśnie dzięki takiemu wsparciu.
U nas wszystko odbywało się inaczej. Historia była bardzo skomplikowana. System hierarchiczny, który powstał w czasach komunistycznych, a później okres transformacji, kiedy z jednej strony zachłysnęliśmy się otwarciem na świat, ale z drugiej nie zreformowaliśmy w pełni systemu, doprowadziły do powstania pewnej hybrydy.
Było kilka przełomowych momentów. Rozumiem, że cel różnych reform mógł być słuszny, ale ostatecznie oceniamy ich realizację. Mieliśmy zmiany wskaźników, chociażby relacji liczby nauczycieli akademickich do studentów. Kiedyś chodziło przede wszystkim o to, żeby mieć coraz więcej studentów. Umówmy się szczerze — nie wpływało to dobrze na jakość kształcenia. W czasach, kiedy na początku XXI wieku studiowanie było bardzo popularne, można było bardzo szeroko otworzyć uczelnie na kandydatów.
Później mieliśmy dużą reformę, ustawę 2.0 z 2018 roku. Powiem szczerze: nawet jeśli część jej założeń szła w dobrym kierunku, możliwości, które dawała, nie zostały w pełni wykorzystane, a przynajmniej w praktyce tego nie widać.
Wiele uczelni nie wykorzystało możliwości restrukturyzacji. Dzisiaj pieniądze mają jeszcze większe znaczenie dla ich funkcjonowania. Uczelnie mają wielu wartościowych pracowników, ale jednocześnie coraz mniej studentów. Trzeba zapewniać pracownikom pensum.
Pensum musi być realizowane w określonej wysokości mimo zmniejszającej się liczby studentów. I dochodzimy do sytuacji, w której część uczelni ma poważne problemy z utrzymaniem pracowników.
B.K.: Ale dlaczego pana zdaniem nauka wciąż nie jest w Polsce odpowiednio finansowana?
P.L.: Jestem politologiem, więc mogę odpowiedzieć również z perspektywy badawczej. Nauczyciele akademiccy nie są najważniejszą grupą wyborczą.
Brzmi to brutalnie, ale niestety tak jest. W swoich badaniach zajmuję się instrumentalizacją prawa w Stanach Zjednoczonych i mam też poczucie, że prawo jest wykorzystywane do celów politycznych również w Polsce. W takim układzie kwestie naukowe nie są priorytetem.
Nigdy nie były, biorąc pod uwagę ponad trzydzieści lat transformacji. Albo zawsze pojawiały się sprawy uznawane za ważniejsze, albo głos środowiska akademickiego nie był wystarczająco słyszalny, mimo że znani profesorowie i ważne postaci świata nauki zasiadali przecież w rządach, nawet na stanowiskach wicepremierów.
Bardzo dużo mówi się o znaczeniu nauki, ale niestety często nie przekłada się to na konkretne działania. I znowu: z jednej strony jest kwestia pieniędzy, ale z drugiej ogromnym problemem są regulacje prawne.
Mamy bardzo skostniałe przepisy i definicje określonych pojęć. Na przykład stypendium możemy przyznawać jako stypendium naukowe za wyniki w nauce lub z przyczyn socjalnych. Tymczasem ja zajmuję się także m.in. sportem na Uniwersytecie i wraz ze współpracownikami marzyliśmy o stworzeniu stypendium sportowego opartego na wynikach i potencjale sportowym.
Poprawia nam się infrastruktura sportowa, mamy coraz więcej osób zaangażowanych w sport zawodowy, więc chcieliśmy stworzyć stypendium sportowe. Udało się, ale nawet tam musimy uwzględniać wyniki w nauce, bo regulacje prawne ograniczają nasze możliwości.
Takich tematów są dziesiątki. Jako KRUP, KRASP czy władze poszczególnych uczelni piszemy pisma, lobujemy, rozmawiamy. Otrzymujemy odpowiedzi, że jesteśmy rozumiani, że istnieje wola polityczna dokonania zmian, ale później nie idą za tym konkretne działania.
I pojawia się głębsze pytanie: czy wynika to z braku możliwości realnego i skutecznego działania, będąc rezultatem funkcjonowania rządu koalicyjnego i trudności w znalezieniu wspólnego stanowiska, czy też z tego, że polska polityka jest ciągle bardzo spolaryzowana.
Niestety nauka również staje się elementem tej gry politycznej, co jest dla mnie absurdem. Gra się nawet pojęciem wolności akademickiej. Ludzie reprezentujący, upraszczając, bardziej prawicową i bardziej lewicową perspektywę uznają wolność akademicką za fundamentalną wartość, ale potrafią rozumieć ją o 180 stopni zupełnie inaczej.
I z tym również się dzisiaj zderzamy. Obecna sytuacja polityczna na pewno nauce nie służy.
B.K.: Zmienia się jednak nie tylko nauka, ale też sam student. Czy widzicie na UJ wyraźną zmianę pokoleniową?
P.L.: Absolutnie, ta zmiana pokoleniowa jest widoczna. Widzimy ją zarówno w tym, kto do nas przychodzi, jak i w oczekiwaniach studentów. Możemy spojrzeć na to z kilku perspektyw.
Po pierwsze, większość studentów pracuje. I to jest problem. Jeżeli prowadzimy studia stacjonarne, nie możemy już zakładać, że wszyscy albo nawet znaczna część studentów będzie uczestniczyła we wszystkich zajęciach. Na Uniwersytecie Jagiellońskim wykłady są nieobowiązkowe w tym sensie, że nieobecność nie powoduje formalnych konsekwencji. Student oczywiście traci bezpośredni kontakt, pewną wiedzę czy perspektywę, ale nie ma konsekwencji formalnych.
Natomiast w przypadku ćwiczeń, warsztatów, seminariów i podobnych form kształcenia obecność jest już potrzebna. I tutaj widzimy wyzwania: studenci próbują korzystać z indywidualnej organizacji studiów, przepisywać się między grupami czy kumulować zajęcia.
Drugi wątek dotyczy dostępu do wiedzy. Dzisiejszy student przychodzi z urządzeniem, które w pewnym sensie jest omnibusem w stosunku do wykładowcy. Kilka lat temu z pewnym niepokojem patrzyliśmy na sale wykładowe, na których zaczęły pojawiać się smartfony czy tablety. Student mógł natychmiast weryfikować to, co mówi wykładowca.
Ja jednak nie postrzegam tego jako ryzyko. Postrzegam to jako szansę.
Zawsze uważałem, że przekazywanie wiedzy nie może polegać wyłącznie na zapamiętywaniu dat, definicji czy nazwisk. Oczywiście pamięć jest potrzebna. Ale najważniejsze staje się krytyczne myślenie. Wiem, że brzmi to jak hasło, jednak właśnie dzisiejszy student i rozwój sztucznej inteligencji sprawiają, że możemy być bardziej kreatywni w przygotowywaniu zajęć i przekazywaniu wiedzy.
Możemy łączyć fakty w taki sposób, żeby nie były oczywiste ani dla Gemini, ani dla ChatGPT, ani dla Copilota. Możemy wychodzić poza bardzo wąski obszar własnej ekspertyzy.
Druga rzecz to niecierpliwość studenta i tempo przyswajania informacji. To powoduje, że musimy zastanawiać się zarówno nad zakresem wiedzy, którą przekazujemy, jak i nad samą formą jej przekazywania.
Wprowadzamy różne innowacyjne formy: projekty, gry multimedialne i inne rozwiązania. Oczywiście nie jest tak, że są one narzucone na każdym kierunku. Bardzo wiele zależy od inicjatywy konkretnych prowadzących.
Ale sztuczną inteligencję traktujemy jako szansę, a nie jako ryzyko.
Mamy Ośrodek Doskonalenia Dydaktycznego Ars Docendi, jednostkę zajmującą się podnoszeniem jakości kształcenia. Prowadzimy tam szkolenia dotyczące AI dla wykładowców. Po pierwsze po to, żeby zobaczyli, że narzędzia te są przyjazne dla użytkownika. Po drugie, żeby nauczyli się z nich właściwie korzystać — przy przygotowaniu sylabusa, zajęć czy pracy ze studentem.
Jest jeszcze rzecz, której nie zrobiliśmy w pełni, ale jesteśmy w trakcie tego procesu i uważam ją za absolutną konieczność.
Dzisiaj odpowiednikiem dawnych zajęć komputerowych powinny być zajęcia z tego, jak korzystać ze sztucznej inteligencji.
Z jednej strony oczywiście musimy mówić o etyce, potencjalnych plagiatach czy wyzwaniach prawnych. To niezwykle ważne. Ale z drugiej strony powinniśmy mówić studentowi: korzystaj z AI. Nie odkładaj telefonu. Korzystaj z niego we właściwy sposób, tak żeby ci pomagał.
W Collegium Medicum mamy na przykład rozwiązanie, w którym tradycyjne wykłady prowadzone są online. Natomiast zajęcia kliniczne, ćwiczenia, laboratoria czy warsztaty odbywają się w bezpośrednim kontakcie. To jest jedna ze zmian systemowych, które obserwujemy.
Kolejna kwestia to zaliczenia.
Nie mam żadnych wątpliwości, że przy kilkudziesięciu studentach nie jestem w stanie zawsze wykryć, czy dana praca została rzeczywiście przygotowana przez studenta, czy w dużym stopniu albo nawet w całości powstała przy użyciu sztucznej inteligencji.
Dlatego musimy zastanowić się, co właściwie powinniśmy weryfikować.
Nie chcę niczego narzucać, ale osobiście uważam, że trzeba ponownie przemyśleć kwestie prac licencjackich i magisterskich wszędzie tam, gdzie jest to możliwe. Egzamin dyplomowy albo projekty mogą być nową perspektywą oceniania.
Skoro mówimy o krótkich formach kształcenia, to z jednej strony mamy krótkoterminową mobilność, a z drugiej mikropoświadczenia. To również jest przyszłość.
Za chwilę krótkie formaty i certyfikaty mogą mieć bardzo duże znaczenie dla studentów, pod warunkiem że — i tutaj wracamy do współpracy, od której zaczęliśmy — wszystkie uczelnie będą je wzajemnie respektować.
Chodzi o system, w którym student zrobi coś na innej uczelni i będzie to uznawane na jego macierzystym uniwersytecie.
Dla mnie ważne jest również to, żeby — abstrahując od kierunków regulowanych, gdzie określone treści są wymagane — liczba godzin zajęć nie była przesadnie duża. Nie chodzi tylko o pieniądze, lecz także o koncentrację studenta, możliwość ułożenia harmonogramu i planu zajęć.
Jednocześnie chciałbym, żeby program dawał jak największą swobodę wyboru treści kształcenia, jeśli to możliwe na danym kierunku. Student powinien mieć poczucie, że współtworzy własne curriculum.
Powinien mieć możliwość wybrania jednego czy dwóch przedmiotów z zupełnie innych dyscyplin, a nawet dziedzin. Dzięki temu poznaje inną perspektywę.
Mamy zajęcia ogólnoakademickie, czyli kilkanaście przedmiotów w ciągu roku dostępnych dla studentów z całego Uniwersytetu. Są przygotowywane między innymi w formie asynchronicznej — nagrywane, udostępniane studentom, a następnie w odpowiedni sposób zaliczane.
Korzystamy również z platform takich jak Pegaz i staramy się wprowadzać nowe technologie.
Mamy świadomość, że dzisiejszy student — przepraszam za określenie — jest klientem o zupełnie innych oczekiwaniach.
Wierzę, że to już nie jest przede wszystkim czas wiedzy opartej na suchych faktach. Najważniejsze staje się krytyczne myślenie, umiejętność patrzenia na procesy i zjawiska z wielu perspektyw oraz zdobywanie konkretnych umiejętności i kompetencji, w tym kompetencji miękkich.
Rynek pracy nie będzie już patrzył wyłącznie na to, jaką wiedzę posiadasz. Wiedzę można znaleźć. Ważne jest, czy wiesz, gdzie jej szukać, jak ją zdobyć i jak wykorzystać, oraz jakie masz kompetencje miękkie.
I właśnie na to staramy się kłaść największy nacisk.
B.K.: Dziękuję za rozmowę.



Weź udział w dyskusji!
Masz opinię, dodatkowy kontekst albo chcesz podzielić się własnym doświadczeniem? Zostaw komentarz pod artykułem.