[Historia Łodzi] Karol Scheibler. Dobroczyńca, kapitalista czy wizjoner?

Mówiono, że zawarł pakt z diabłem, bo inaczej nie dało się wytłumaczyć jego fortuny. Zbudował przemysłowe imperium, które dało pracę tysiącom ludzi, ale w jego fabrykach dochodziło również do robotniczych buntów. Był niezwykle wymagający, potrafił przewidywać gospodarcze kryzysy, a jego rodzina żyła w świecie wielkich pieniędzy, europejskiej sztuki i prywatnych tragedii. Kim naprawdę był Karol Scheibler, człowiek, który na zawsze zmienił Łódź?

Kiedy w 1853 roku Karol Wilhelm Scheibler przyjechał do Łodzi, miał 33 lata i doświadczenie, którego mogło mu pozazdrościć wielu miejscowych przedsiębiorców. Znał europejskie fabryki, rozumiał mechanizmy handlu międzynarodowego i wiedział, jak wykorzystać rewolucję technologiczną zmieniającą przemysł włókienniczy. Nie był ubogim przybyszem, który przypadkiem odkrył w Łodzi drogę do bogactwa. Pochodził z rodziny fabrykanckiej, a pierwsze zawodowe doświadczenia zdobywał w najbardziej rozwiniętych regionach przemysłowych Europy.

Niespełna trzy dekady później jego majątek szacowano na 14 milionów rubli. Posiadłości i zakłady obejmowały około 500 hektarów, czyli mniej więcej jedną siódmą ówczesnego obszaru Łodzi. Należał do najbogatszych przedsiębiorców w Imperium Rosyjskim, a stworzony przez niego kompleks przemysłowy był jednym z największych w Europie.

fot.: erlebnis-region.de — Monschau w niemieckiej Nadrenii, rodzinne miasto Karola Wilhelma Scheiblera. W XIX wieku miejscowość była ważnym ośrodkiem włókienniczym, a działające tu przedsiębiorstwa rodziny Scheiblerów należały do znanych producentów sukna. To właśnie stąd przyszły łódzki przemysłowiec wyruszył w drogę, która zaprowadziła go do stworzenia jednego z największych imperiów bawełnianych Europy.

Osiemnastoletni dyrektor

Karol Wilhelm Scheibler urodził się 1 września 1820 roku w Monschau, w niemieckiej Nadrenii. Jego ojciec prowadził fabrykę sukna, dlatego świat produkcji przemysłowej był dla przyszłego łódzkiego potentata czymś naturalnym. Dorastał w otoczeniu przedsiębiorców, kupców i ludzi związanych z włókiennictwem.

Bardzo wcześnie rozpoczął praktyczną naukę zawodu. W 1838 roku, mając zaledwie osiemnaście lat, został dyrektorem przędzalni należącej do wuja w belgijskim Verviers. Następnie pracował w Liège, gdzie działało przedsiębiorstwo Johna Cockerilla, jednego z najważniejszych europejskich producentów maszyn przemysłowych.

W kolejnych latach zdobywał doświadczenie w Anglii, Szkocji, Francji, Holandii i Austrii. W jego podróżach zczególne znaczenie miała znajomość brytyjskiego przemysłu włókienniczego, który wyznaczał wówczas kierunek rozwoju nowoczesnych fabryk.

Scheibler mógł tam obserwować rozwiązania, które dopiero zaczynały docierać do Królestwa Polskiego: wielkie zakłady wyposażone w maszyny parowe, mechaniczne przędzalnie i tkalnie, a przede wszystkim organizację produkcji pozwalającą w jednym przedsiębiorstwie kontrolować kolejne etapy wytwarzania tkanin.

Mimo fascynacji angielskim przemysłem Scheibler nie próbował później kopiować konkretnego zakładu, korzystał raczej z doświadczeń całego europejskiego przemysłu, łącząc technologię, organizację pracy i umiejętność pozyskiwania kapitału.

W 1848 roku trafił do Ozorkowa, gdzie objął kierownictwo przędzalni Fryderyka Schloessera. Poznał tam specyfikę miejscowego rynku, dostępność siły roboczej i warunki prowadzenia przedsiębiorstwa pod administracją rosyjską.

Pięć lat później zdecydował się rozpocząć własną działalność w Łodzi. Miasto rozwijało się błyskawicznie, a bliskość wielkiego rynku Cesarstwa Rosyjskiego stwarzała możliwości, których nie dawało wiele zachodnioeuropejskich ośrodków.

Anna Scheibler, żona łódzkiego króla bawełny, pasjonowała się ogrodnictwem i uprawą egzotycznych roślin. Według rodzinnych przekazów rywalizowała nawet ze swoim zięciem Edwardem Herbstem w hodowli ananasów. Ilustracja przedstawiająca Annę Scheibler w oranżerii jest współczesną, artystyczną rekonstrukcją wygenerowaną z wykorzystaniem AI, a nie autentycznym portretem fabrykantki.

Anna Werner i małżeństwo, które pomogło stworzyć fortunę

W 1854 roku Scheibler poślubił Annę Werner, dziewiętnastoletnią córkę zamożnego przedsiębiorcy posiadającego fabryki sukna w Zgierzu i Ozorkowie oraz udziały w działalności cukrowniczej. I używając współczesnego języka biznesu można powiedzieć, że było to małżeństwo na zasadzie „win win”. Anna wniosła posag wynoszący ponad 43 tysiące rubli, który w połączeniu z oszczędnościami męża i finansowaniem zewnętrznym pozwolił rozpocząć inwestycje przemysłowe. A te z czasem przyniosły ogromne zyski.

Nie sposób dziś rozstrzygnąć, jak wiele było w tym małżeństwie uczucia, a ile kalkulacji. Wówczas zresztą nikt tego nie analizował, bo w dziewiętnastowiecznych środowiskach przedsiębiorców te dwa światy bardzo często się przenikały. Anna okazała się jednak kimś znacznie ważniejszym niż tylko gwarantką finansowych wpływów. Jej późniejsza działalność dowodzi, że potrafiła samodzielnie zarządzać ogromnym majątkiem, podejmować decyzje inwestycyjne i rozwijać działalność filantropijną.

Przy Wodnym Rynku Scheiblerowie rozpoczęli budowę rodzinnego domu i pierwszego kompleksu fabrycznego. Dom w niczym nie przypominał dzisiejszego pałacu. Był parterowym, murowanym budynkiem, podobnym do domów łódzkich tkaczy. Obok znajdowały się kuchnia, wozownia i stajnia. Dopiero rozwój majątku przyniósł kolejne przebudowy. W latach 1865–1868 powstała piętrowa, neorenesansowa willa, a później dobudowano reprezentacyjne pomieszczenia i wieżę. Ostateczną, znaną dzisiaj formę pałac uzyskał już po śmierci fabrykanta, dzięki Annie Scheibler.

fot.: Źródło: Library of Congress, USA. — Transport bawełny przejętej przez wojska Unii w porcie Savannah podczas amerykańskiej wojny secesyjnej. Konflikt z lat 1861–1865 doprowadził do załamania dostaw bawełny do europejskich fabryk włókienniczych. Karol Scheibler wykorzystał zgromadzone wcześniej zapasy surowca, umacniając swoją pozycję na rynku. Historyczna rycina według szkicu W.T. Crane’a.

Interes życia podczas wojny secesyjnej

Najbardziej spektakularnym momentem kariery Scheiblera był początek lat sześćdziesiątych XIX wieku.

Europa uzależniona była wówczas od amerykańskiej bawełny. Gdy w 1861 roku wybuchła wojna secesyjna w Stanach Zjednoczonych, dostawy surowca zostały poważnie ograniczone. Ceny zaczęły gwałtownie rosnąć, a fabryki pozbawione zaopatrzenia stawały przed perspektywą przestojów i bankructwa.

Scheibler przygotował się na ten kryzys znacznie lepiej niż większość konkurentów. Jeszcze przed rozpoczęciem wojny zgromadził duże zapasy bawełny, które pozwoliły mu utrzymać produkcję w czasie, gdy inne przedsiębiorstwa ograniczały działalność.

Zachowane opracowania wskazują, że dzięki zapasom mógł również korzystać ze wzrostu cen przędzy, sprzedawanej nawet trzykrotnie drożej niż przed kryzysem. Było to posunięcie, które zadecydowało o dalszym rozwoju jego przedsiębiorstwa. Podczas gdy inni fabrykanci walczyli o przetrwanie, Scheibler miał surowiec, maszyny, które pracowały nieprzerwanie i rosnące możliwości finansowe. Wbrew popularnym opowieściom nie była to jednak wyłącznie kwestia genialnej intuicji. Zakup wielkich zapasów bawełny wymagał kapitału, magazynów, kontaktów handlowych i gotowości do poniesienia znacznego ryzyka. Scheibler miał wszystkie te zasoby.

Jego sukces przypadł przy tym na jeden z najbardziej dramatycznych momentów społecznych w dziejach wczesnoprzemysłowej Łodzi. W kwietniu 1861 roku doszło do buntu tkaczy, związanego z mechanizacją produkcji i pogarszającą się sytuacją rzemieślników.

fot.: Knews.pl — Bunt łódzkich tkaczy w kwietniu 1861 roku. Protestujący, obawiając się utraty pracy wskutek mechanizacji przemysłu, wtargnęli do fabryki Karola Scheiblera przy Wodnym Rynku i niszczyli mechaniczne krosna. Rozruchy zostały stłumione przez carskie wojsko. Ilustracja stanowi współczesną, artystyczną rekonstrukcję wydarzeń, wygenerowaną z wykorzystaniem AI.

Noc zniszczenia

W czasie, gdy Scheibler, korzystając ze spowolnienia rynku, budował swój kapitał Łódź znalazła się na krawędzi społecznego wybuchu. Miasto, które jeszcze niedawno oferowało rękodzielnikom możliwość zarobku, przechodziło gwałtowną przemianę gospodarczą. Wielkie fabryki wyposażone w maszyny parowe coraz skuteczniej konkurowały z tradycyjnymi warsztatami tkackimi. Dla przemysłowców oznaczało to możliwość wielokrotnego zwiększenia produkcji. Dla części rzemieślników — utratę zamówień, dochodów, a niekiedy całego dorobku życia.

W Łodzi działało wówczas około czterech tysięcy ręcznych warsztatów tkackich, których właściciele coraz dotkliwiej odczuwali konkurencję wielkiego przemysłu. Mechaniczne krosna wytwarzały tkaniny szybciej i taniej, a ich obsługa nie wymagała takich samych kwalifikacji jak samodzielne rzemiosło tkackie. Wśród rękodzielników narastało przekonanie, że maszyny odbierają im pracę. To właśnie one stały się symbolem zagrożenia, a fabrykanci inwestujący w mechanizację — wrogami.

20 kwietnia 1861 roku w rejonie ulicy Piotrkowskiej, przy posesjach oznaczonych numerami 11 i 13, zaczęli gromadzić się tkacze i czeladnicy. Znajdowała się tam gospoda będąca jednym z miejsc spotkań środowiska rzemieślniczego. Wśród uczestników protestu wymieniano również majstrów tkackich, między innymi Juliusza Heinzla, Ernesta Kindermanna i Edwarda Hentschla. W późniejszych latach część z tych ludzi sama związała się z rozwojem łódzkiego przemysłu.

Pierwszym celem demonstrantów była mechaniczna tkalnia Abrahama Prussaka przy ulicy Kościelnej na Starym Mieście. Protestujący zamierzali zniszczyć znajdujące się tam maszyny, ale powstrzymali ich pracownicy zakładu oraz policjanci.

Następnego dnia, w niedzielę 21 kwietnia, robotnicy ponownie zebrali się w rejonie Piotrkowskiej. Tym razem wielu z nich było uzbrojonych w kije, drągi, łomy i kamienie. Tłum ruszył w kierunku ulicy Głównej, a następnie dotarł na Wodny Rynek, gdzie znajdowała się fabryka Karola Scheiblera. Wieczorem rozpoczął się szturm na zakład. Demonstranci wyłamali drzwi, powybijali okna i wtargnęli do wnętrza. Zaczęli rozbijać mechaniczne krosna — urządzenia, które uważali za główną przyczynę upadku tradycyjnego tkactwa. Według jednej z późniejszych relacji zniszczono 28 krosien, protestujący próbowali też uszkodzić maszynę parową – jednak według miejskich opowieści odstąpili od tego zamiaru gdy tylko z jednego z urządzeń wydostała się para pod ciśnieniem

Bunt został stłumiony, ale pokazał, jak głęboki konflikt społeczny wywoływało uprzemysłowienie Łodzi. Bo nie był to zwykły protest płacowy, a uczestnicy nie domagali się wyłącznie lepszych warunków zatrudnienia. Próbowali fizycznie zniszczyć technologię, która odbierała im dotychczasową pozycję ekonomiczną. Historycy określają te wydarzenia mianem łódzkiego luddyzmu, nawiązując do angielskiego ruchu robotniczego z początku XIX wieku. Tam również dochodziło do niszczenia maszyn przemysłowych przez rzemieślników obawiających się utraty źródeł utrzymania.

Co znamienne, bunt nie zatrzymał rozwoju mechanizacji. Scheibler kontynuował rozbudowę przedsiębiorstwa, a w następnych dekadach jego zakłady stały się jednym z największych ośrodków produkcji bawełnianej w Europie.

Pobudka o piątej rano

Scheibler nie był przedsiębiorcą zarządzającym firmą zza biurka. Według przekazów osobiście kontrolował niemal wszystko, pojawiał się w fabryce już około piątej rano, a wychodził dopiero późnym wieczorem. Interesował się zakupami, wydatkami, jakością surowców i gotowych wyrobów. Wymagał dyscypliny oraz oszczędności, a jednocześnie dokładnie znał techniczne problemy produkcji. Był to styl zarządzania charakterystyczny dla pierwszego pokolenia wielkich przemysłowców, którzy nie tylko mieli fabryki, ale sami uczyli się produkcji i przez lata kierowali codzienną pracą zakładów. Czy był jednak właścicielem nie dość że skrupulatnym to i troskliwym wobec swoich pracowników? Niekoniecznie.

Robotnicy mówią „nie”

W lipcu 1872 roku w fabryce Scheiblera doszło do strajku. W zakładzie pracowało wówczas około 1160 robotników, a w sporze uczestniczyło kilkudziesięciu z nich. Konflikt wybuchł z powodu konkretnego polecenia. Robotnicy zamiast wrzucać szpulki do skrzynek mieli układać je starannie rzędami. Z punktu widzenia organizacji produkcji mogło to wydawać się niewielką zmianą. Dla pracowników wynagradzanych akordowo oznaczało jednak dodatkowy czas, który mogli wcześniej przeznaczać na produkcję. W praktyce nowe wymagania mogły więc prowadzić do obniżenia ich zarobków.

Przędzalnicy zażądali podwyżek, jednak negocjacje zakończyły się konfliktem i przerwaniem pracy. I co ciekawe – historyk Maksymilan Meloch w „Przeglądzie Socjologicznym” w 1937 roku dowodzi, że robotnicy spotykali się w szynkach, czytali gazety i komentowali doniesienia o strajkach, również zagranicznych. Więc ich protest był zainspirowany wydarzeniami na świecie, a oni sami wybiegali daleko poza przekonania, jakoby byli szarą masą. Wiedzieli, jak trzeba działać oraz, że tylko wspólne działanie może przynieść efekt.

Przemysłowe imperium Scheiblerów w Łodzi na przełomie XIX i XX wieku. Kompleks obejmował fabryki, osiedla robotnicze, szkoły, szpital i rezydencje właścicieli. Posiadłości Karola Scheiblera zajmowały około 500 hektarów, co odpowiadało mniej więcej jednej siódmej ówczesnej Łodzi. Ilustracja poglądowa wygenerowana z wykorzystaniem AI, nie jest oryginalną mapą historyczną ani wiernym odwzorowaniem granic majątku.

Domy, szkoła i straż pożarna

Mimo protestów pracowników, którzy walczyli o lepszy byt, Scheibler zdawał się być zaangażowany w ich życie i rozumiejący ich potrzeby (bardziej na pewno niż inni łódzcy fabrykanci) i tym samym pozostawił po sobie jeden z najbardziej imponujących przykładów dziewiętnastowiecznego budownictwa patronackiego w Polsce.

Księży Młyn był czymś więcej niż zespołem wielkich fabryk. W sąsiedztwie hal produkcyjnych powstały domy dla robotników, szkoła, sklepy, infrastruktura techniczna i instytucje społeczne. W 1877 roku uruchomiono fabryczną straż pożarną, a w 1882 roku, już po śmierci założyciela, otwarto szpital fabryczny. Było to rozwiązanie nowoczesne, szczególnie w mieście, którego infrastruktura publiczna nie nadążała za błyskawicznym rozwojem przemysłu. Robotnik zatrudniony u Scheiblera mógł mieszkać z rodziną w pobliżu zakładu, posyłać dzieci do szkoły, korzystać z zaplecza handlowego i niektórych form opieki zdrowotnej. Z dzisiejszej perspektywy może to wyglądać jak wczesna forma społecznej odpowiedzialności biznesu. Trzeba jednak pamiętać o realiach (wciąż okrutnych) tamtej epoki.

Fabryczne domy nie były niezależnym systemem mieszkalnictwa społecznego. Pozostawały związane z przedsiębiorstwem i jego właścicielem. Zatrudnienie, mieszkanie i część życia rodzinnego robotnika zależały od tej samej instytucji. Dla pracowników oznaczało to pewne korzyści materialne, ale również dodatkową zależność. Dla przedsiębiorcy — możliwość przyciągania siły roboczej, stabilizowania zatrudnienia i organizowania życia wielotysięcznej załogi.

Ale jest tu też aspekt bardzo ludzki. Według przekazów przemysłowiec miał pozostawiać w zakładzie robotników, którzy z powodu wieku nie mogli już wykonywać najcięższych obowiązków. W epoce, w której utrata zdolności do pracy mogła oznaczać utratę środków do życia, była to istotna forma pomocy.

Synowi Karola Scheiblera ta stabilizacja udawała się znacznie gorzej i czasy jego rządów uznawane są za jedne z gorszych pod kątem dysproporcji finansowych w fabryce i zmuszania do pracy ponad siły kobiety i dzieci.

Dzieci łączące wielkie fortuny

Karol i Anna Scheiblerowie doczekali się siedmiorga dzieci: Matyldy Zofii, Adeli Marii, Emmy Pauliny, Karola Wilhelma, Leopolda, Emila Eugeniusza oraz Feliksa Emila Karola.Rodzina należała do ścisłej elity finansowej Łodzi. W jej świecie małżeństwa oznaczały nie tylko tworzenie nowych rodzin, lecz również łączenie majątków, przedsiębiorstw i wpływów.

Najstarsza córka, Matylda Zofia, poślubiła w 1875 roku Edwarda Herbsta, zdolnego menedżera związanego z przedsiębiorstwem ojca. Herbst zrobił w zakładach Scheiblera znaczącą karierę i po śmierci teścia stał się jedną z najważniejszych osób zarządzających rodzinną fortuną.

Dla Matyldy i Edwarda powstała reprezentacyjna willa na Księżym Młynie, nawiązująca do włoskiej architektury renesansowej. Budynek jest dziś jednym z najcenniejszych łódzkich zabytków rezydencjonalnych.

Emma Paulina wyszła w 1879 roku za Georga von Kramstę, przedstawiciela zamożnej śląskiej rodziny przemysłowej, posiadającej między innymi kopalnie, huty i majątki ziemskie. Małżeństwo połączyło dwie potężne rodziny przedsiębiorców. Emma i Georg doczekali się sześciorga dzieci.

Adela Maria została w 1888 roku żoną Adolfa Buchholtza, przemysłowca z Supraśla.

Majster, ober majster, aż w końcu kierownik

Główną rolę w prowadzeniu rodzinnego przedsiębiorstwa miał w przyszłości odegrać urodzony w 1862 roku Karol Wilhelm Scheibler junior. Podobnie jak ojciec zdobywał wykształcenie i doświadczenie za granicą. Ukończył gimnazjum w Toruniu, następnie kształcił się technicznie w Szwajcarii. Praktykował w zakładach włókienniczych Anglii i Belgii, a więc w krajach, które kilkadziesiąt lat wcześniej poznawał jego ojciec. Po powrocie do Łodzi w 1886 roku nie objął od razu funkcji dyrektora. Rozpoczął pracę jako majster, później został obermajstrem, a następnie kierownikiem wydziału technicznego – bo zdaniem jego ojca musiał znać technologię od początku do końca.

Karol Wilhelm Scheibler z żoną Anną i dziećmi na tle przemysłowej Łodzi. Rodzina stworzyła jedno z największych imperiów włókienniczych XIX-wiecznej Europy. Ilustracja jest współczesną wizją artystyczną wygenerowaną przy użyciu AI, a nie autentycznym portretem Scheiblerów. Wizerunki postaci mają charakter umowny.

Ananas niezgody

W historii Scheiblerów pojawiają się również anegdoty. Anna Scheibler była miłośniczką ogrodnictwa. Interesowała się egzotycznymi roślinami, rozwijała ogrody i uczestniczyła w wystawach ogrodniczych. W 1892 roku współorganizowała krajową wystawę ogrodniczą w łódzkim Parku Źródliska, na której prezentowała także własne osiągnięcia - w tym ananasy. I tu pojawia się historia emocjonująca, ponieważ Anna w uprawie ananasów rywalizowała z zięciem Edwardem Herbstem. Warto dodać, że w XIX wieku owoce te były oznaką luksusu i ogrodniczego kunsztu. Ich uprawa w europejskim klimacie wymagała odpowiednich szklarni, troskliwej pielęgnacji i niemałych kosztów.

Trudno się więc dziwić, że takie zaangażowanie przeradzało się w walkę o laur zwycięstwa, który z dumą ostatecznie odebrała Anna prezentując bardziej okazały owoc. Ładna to historia i jednocześnie ukazującą Annę Scheibler jako kobietę pełną pasji i upartą jednocześnie – co zapewne miało duże znaczenie także w prowadzeniu rodzinnego biznesu.

Pakt z diabłem

Ogromna fortuna fabrykanta pobudzała wyobraźnię mieszkańców Łodzi. Jedna z najciekawszych legend głosiła, że Scheibler zawarł pakt z diabłem, który w zamian za duszę zapewnił mu bogactwo i powodzenie w interesach. W niektórych wersjach opowieści przedsiębiorca miał być człowiekiem pozbawionym środków do życia, który dopiero dzięki spotkaniu z nieczystymi siłami zdobył majątek. Jest to sprzeczne z udokumentowaną biografią Scheiblera, pochodzącego z rodziny przemysłowców i posiadającego doświadczenie zawodowe jeszcze przed przyjazdem do Łodzi. Jedna z bardziej sugestywnych wersji legendy wiązała jego sukces z diabłem Borutą, postacią znaną z folkloru ziemi łęczyckiej.

Opowiadano również, że Scheibler utykał, ponieważ zamiast jednej stopy miał diabelskie kopyto. Po śmierci fabrykanta jego duch miał podobno pojawiać się nocami w fabryce, powłócząc nogą i strasząc robotników odgłosem łańcuchów.

fot.: kadr z filmu „Ziemia obiecana” (1974) reż. A.Wajda — Herman Bucholc, grany przez Andrzeja Szalawskiego w „Ziemi obiecanej” Andrzeja Wajdy. Jednym z możliwych pierwowzorów bezwzględnego fabrykanta był Karol Scheibler. Historyczne świadectwa nie potwierdzają jednak, by łódzki król bawełny był równie okrutny jak literacki bohater

Pierwowzór Bucholca z „Ziemi obiecanej”?

Karol Scheibler bywa wskazywany jako jeden z pierwowzorów Hermana Bucholca, fabrykanta z Ziemi obiecanej Władysława Reymonta. Bucholc jest człowiekiem brutalnym, despotycznym, bezwzględnym wobec podwładnych. Jego postać uosabia władzę wielkiego kapitału nad ludźmi, których życie zostało podporządkowane fabryce.

Podobieństwo do Scheiblera można dostrzec przede wszystkim w skali przedsiębiorstwa i pozycji ekonomicznej. Jednak literackiego bohatera nie można traktować jako wiernego portretu konkretnego przemysłowca. Reymont tworzył fikcyjne postacie, czerpiąc inspiracje ze środowiska łódzkiej burżuazji. Andrzej Wajda z kolei, ekranizując tę powieść korzystał z pofabrykanckich przestrzeni. Pałac Scheiblerów został wykorzystany jako jedna z filmowych lokalizacji „Ziemi obiecanej”

Scheiblerowie i sztuka

W zbiorach rodziny Scheiblerów znajdowały się obrazy Wojciecha Kossaka, Juliana Fałata, Henryka Siemiradzkiego i innych uznanych twórców. Członkowie rodziny zamawiali dzieła bezpośrednio u artystów i uczestniczyli w życiu kulturalnym. W 1898 roku Anna Scheibler była właścicielką obrazu Wojciecha Kossaka „Palenie sztandarów”. Jej syn Karol Wilhelm junior posiadał inne dzieła malarza, w tym „Bitwę pod Etoges” oraz „Śmierć Ludwika Ferdynanda pod Saalfeld”. O skali zamówień świadczy zachowana korespondencja Kossaka. Artysta wspominał w listach o pracy nad obrazami dla Scheiblerów, a jedno z monumentalnych płócien ukończonych w 1900 roku miało kosztować 8 tysięcy rubli. Było to zamówienie o ogromnej wartości. Z kolei Edward Herbst kupił w 1901 roku obraz Henryka Siemiradzkiego „Parnas”.

W tym samym roku Łódź odwiedzili Henryk Sienkiewicz i Henryk Siemiradzki. Ich pobyt był związany między innymi z uroczystym otwarciem teatru miejskiego. Siemiradzki zwiedzał zakłady Scheiblera oraz fabrykę Izraela Poznańskiego. Obydwaj panowie gościli również w salonie Anny Scheibler.

fot.: Knews.pl

Księży Młyn – dzieło życia

Karol Scheibler tworzył przemysłowe imperium z ogromnym rozmachem. Przy Wodnym Rynku powstała tak zwana Centrala, pierwszy wielki kompleks produkcyjny przedsiębiorstwa. Następnie fabrykant rozpoczął ekspansję na tereny Księżego Młyna. W latach siedemdziesiątych XIX wieku wybudowano tam monumentalną przędzalnię wyposażoną w dziesiątki tysięcy wrzecion, tkalnię z ponad tysiącem krosien, zakłady wykończalnicze oraz infrastrukturę energetyczną i transportową.

W 1878 roku zorganizowano system bocznic kolejowych łączących poszczególne części kompleksu. Dzięki temu surowce i gotowe wyroby można było przewozić sprawniej, ograniczając zależność od tradycyjnego transportu konnego. Zakłady Scheiblera były również pionierem technologii przemysłowych. Przedsiębiorca rozumiał, że wielka skala produkcji wymaga odpowiedniego zaplecza technicznego, magazynowego i logistycznego. W 1878 roku przędza produkowana w jego fabrykach zdobyła złoty medal na wystawie przemysłowej w Paryżu. Było to ważne międzynarodowe potwierdzenie jakości łódzkiego przemysłu.

Scheibler angażował się także w przedsięwzięcia wykraczające poza włókiennictwo. Uczestniczył w tworzeniu Banku Handlowego w Łodzi, inwestował w rozwój infrastruktury finansowej i przemysłowej oraz interesował się innymi sektorami gospodarki. Pod koniec życia kierował przedsiębiorstwem, które stało się jednym z największych producentów wyrobów bawełnianych na rynku rosyjskim.

Anna

Karol Scheibler zmarł 13 kwietnia 1881 roku w Łodzi, mając 60 lat. W ostatnich miesiącach życia przekształcił przedsiębiorstwo w spółkę akcyjną z kapitałem zakładowym wynoszącym 9 milionów rubli.

Po jego śmierci na rodzinę spadła ogromna odpowiedzialność. Główną udziałowczynią przedsiębiorstwa została Anna Scheibler. W zarządzaniu firmą ważną rolę odegrali Edward Herbst oraz później Karol Wilhelm junior. Anna nie ograniczyła swojej działalności do nadzorowania odziedziczonego majątku. Prowadziła inwestycje w nieruchomości, angażowała się w przedsięwzięcia społeczne i finansowała budowę obiektów użyteczności publicznej.

To właśnie ona doprowadziła do kolejnej wielkiej przebudowy pałacu przy Wodnym Rynku. W latach 1884–1887 architekt Edward Lilpop nadał rezydencji formę reprezentacyjnego pałacu miejskiego. Wnętrza wykończono z niezwykłą starannością. Sprowadzano meble, boazerie i wyposażenie z Niemiec, Francji i Niderlandów. W łazienkach i kuchniach podziwiać można było płytki firmy Villeroy & Boch, a dekoracje reprezentacyjnych pomieszczeń były inspirowane tymi z europejskich rezydencji arystokratycznych.

Anna inwestowała także poza Łodzią. Miała nieruchomości w Warszawie, między innymi przy Nowym Świecie, Marszałkowskiej i Alejach Jerozolimskich. Przy ulicy Trębackiej 4 wybudowała okazałą kamienicę, nazywaną pałacem handlowym.

fot.: commons.wikimedia.org

Mauzoleum, czyli symbol potęgi

Jednym z najbardziej niezwykłych obiektów związanych z rodziną Scheiblerów jest monumentalna kaplica grobowa na Starym Cmentarzu przy ulicy Ogrodowej. Ufundowała ją Anna Scheibler po śmierci męża. Budowla powstała w latach 1885–1888 według projektu Edwarda Lilpopa i Józefa Piusa Dziekońskiego. Neogotycka architektura, strzeliste formy, bogata kamieniarka i monumentalna skala uczyniły z mauzoleum jeden z najbardziej charakterystycznych zabytków łódzkiej architektury sepulkralnej.

fot.: archiwum KNews.pl. — Zabytkowa zabudowa zespołu Pałacu Herbsta na łódzkim Księżym Młynie. Rezydencja powstała w latach 1875–1877 dla Matyldy, córki Karola Scheiblera, i jej męża Edwarda Herbsta. Była prezentem ślubnym od jednego z najbogatszych przemysłowców XIX-wiecznej Łodzi.

Łódzki kapitalizm, który przetrwał lata

Ponad 140 lat po śmierci Karola Scheiblera jego obecność w przestrzeni Łodzi wciąż jest wyjątkowo wyraźna.

W dawnym pałacu przy placu Zwycięstwa działa Muzeum Kinematografii. Pałac Edwarda i Matyldy Herbstów jest dziś oddziałem Muzeum Sztuki. Monumentalna przędzalnia na Księżym Młynie została przekształcona w kompleks apartamentów i lokali usługowych, a dawne domy robotnicze nadal pełnią funkcje mieszkalne. W zabytkowych budynkach działa gastronomia, organizowane są wydarzenia kulturalne, a Księży Młyn stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc Łodzi.

Scheibler pozostawił również instytucje i rozwiązania społeczne, które wpływały na życie następnych pokoleń Łodzian. Jego model budownictwa patronackiego, choć oparty na silnej zależności pracowników od fabryki, na trwałe zmienił charakter przemysłowej zabudowy miasta.

Jego historia mówi również o przełomie gospodarczym XIX wieku, o ludziach, którzy dzięki przemysłowi zdobywali niewyobrażalne fortuny, oraz o robotnikach, których praca umożliwiała rozwój tych przedsiębiorstw.

Scheibler nie był ani wyłącznie dobrotliwym ojcem łódzkiego przemysłu, ani jednowymiarowym symbolem kapitalistycznego wyzysku. Był ambitnym, niezwykle skutecznym przedsiębiorcą, który potrafił połączyć europejską wiedzę techniczną z odwagą inwestycyjną. Tworzył instytucje społeczne i zapewniał pracę tysiącom ludzi, ale zarządzał fabrykami w realiach ogromnych nierówności społecznych, długiego dnia pracy i zależności pracowników od właściciela.

Być może najwięcej o Karolu Scheiblerze mówi dzisiaj sam Księży Młyn. W jednym miejscu stoją obok siebie monumentalne fabryki, domy robotników i rezydencja rodziny właściciela. To niezwykły zapis świata, w którym przemysł stworzył bogactwo, zmienił życie tysięcy ludzi i na zawsze ukształtował Łódź.