Poza zasięgiem – Caorle: miejsce, gdzie Hemingway szukał ciszy.

Kolorowe domy, wąskie uliczki przypominające weneckie calli, tysiącletnia katedra, niezwykła cylindryczna dzwonnica i mały kościół stojący niemal na samym brzegu Adriatyku. I zupełnie inny świat kilka kilometrów dalej – laguna, trzcinowe chaty rybaków i krajobrazy, które zachwyciły Ernesta Hemingwaya. Caorle można by potraktować jako kolejny włoski kurort, byłoby jednak szkoda. Za plażami kryje się historia licząca ponad dwa tysiące lat, legendy, sztuka i kuchnia, która nadal opowiada o czasach, gdy życie mieszkańców zależało przede wszystkim od morza.

fot.: Harry Johnson — Kolorowe centrum Caorle nazywane jest „małą Wenecją”. Wiele dzisiejszych ulic powstało w miejscu dawnych kanałów, którymi poruszali się mieszkańcy i rybacy

Pierwsze wrażenie może być zwodnicze. Latem Caorle jest pełne turystów, parasoli, hoteli i restauracji. Miejscowość leży nad północnym Adriatykiem, w regionie Wenecja Euganejska, i od kilkudziesięciu lat należy do najważniejszych nadmorskich destynacji tej części Włoch. Ale wystarczy odejść od plaży i wejść pomiędzy kolorowe kamienice historycznego centrum, żeby zobaczyć zupełnie inne Caorle.

Tutaj ulice mają nazwy charakterystyczne dla Wenecji, niewielkie place przypominają weneckie campielli, a wąskie przejścia – calli. Caorle przez wieki należało do tego samego świata, z którego wyrosła Wenecja: świata wysp, lagun, łodzi i rybaków.

Miasto było częścią weneckiego Dogado, czyli obszaru bezpośrednio związanego z Republiką Wenecką. Dostarczało Serenissimie statki i marynarzy, handlowało z Wenecją i rozwijało się wraz z nią – stąd też określenie „mała Wenecja”.

fot.: KNews.pl — Na fasadzie jednej z kolorowych kamienic w Caorle umieszczono płaskorzeźbę skrzydlatego lwa św. Marka – symbol Republiki Weneckiej i przypomnienie wielowiekowych związków miasta z Wenecją

Rzymski statek u wybrzeży

Historia tych terenów zaczęła się znacznie wcześniej niż historia samego miasta. W okolicach San Gaetano odkryto ślady osady z epoki brązu, datowanej na co najmniej 1500 rok p.n.e. Kilkanaście stuleci później pojawili się Rzymianie.

W rejonie dzisiejszej Falconery znajdował się Portus Reatinium – port obsługujący żeglugę w kierunku rzymskich miast Iulia Concordia, czyli dzisiejszej Concordii Sagittarii, oraz Opitergium – obecnego Oderzo. O tym, że nie była to jedynie niewielka przystań na końcu imperium, przypomniało niezwykłe odkrycie archeologiczne: u wybrzeży Caorle odnaleziono rzymski statek z I wieku naszej ery wraz z ładunkiem amfor.

Dawne Caorle miało być określane jako Capruale. Jedna z hipotez wywodzi tę nazwę od łacińskiej kozy – capra – i sugeruje, że na wyspie mogły być hodowane kozy. Druga prowadzi w stronę wierzeń pogańskich i kultu bogini Capris.

Prawdziwy przełom na tych terenach nastąpił po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Kiedy kolejne najazdy pustoszyły miasta północno-wschodniej Italii, ludność uciekała na trudno dostępne wyspy laguny. Podobny proces stworzył świat, z którego później wyrosła Wenecja. Caorle przyjmowało m.in. uchodźców z Concordii, rosło w znaczenie, stało się siedzibą biskupią i przez następne stulecia rozwijało się równolegle z Wenecją.

Po upadku Republiki Weneckiej w 1797 roku rozpoczął się kolejny rozdział: Napoleon, później Habsburgowie, wreszcie zjednoczone Włochy. A po II wojnie światowej nastąpiła jeszcze jedna rewolucja – od lat 50. XX wieku rybacka miejscowość zaczęła przeobrażać się w wielki kurort.

fot.: Knews.pl — Kolorowe kamienice są jednym ze znaków rozpoznawczych Caorle. Według miejscowej tradycji intensywne barwy elewacji pomagały rybakom rozpoznawać swoje domy od strony morza, również przy ograniczonej widoczności.

Caorle jak Burano

Historyczne centrum Caorle było pierwotnie związane z systemem wysp i kanałów. Łodzie stanowiły naturalny środek transportu, a miejscowa kultura rozwijała się niemal dokładnie w taki sposób jak w innych miejscowościach laguny weneckiej. Pozostałością po tym świecie są nazwy ulic i placów oraz urbanistyczny układ starówki.Szczególnie charakterystyczna jest nazwa Rio Terrà. W Wenecji i jej dawnym świecie tak określano kanały, które zostały zasypane i zamienione w ulice. Człowiek spaceruje więc dziś po mieście, robi zakupy albo siada przy stoliku restauracji dokładnie tam, gdzie kiedyś przepływały łodzie.

To także tłumaczy kolorowe kamienice. W żółtych, pomarańczowych, czerwonych, błękitnych i różowych elewacjach Caorle łatwo dostrzec pokrewieństwo z Burano. Według miejscowej tradycji intensywne barwy miały pomagać rybakom rozpoznawać swoje domy od strony morza, także przy ograniczonej widoczności.

fot.: KNews.pl — Jednym z symboli Caorle jest cylindryczna, romańska dzwonnica katedry św. Szczepana. Wzniesiona w XI wieku, ma około 42 metrów wysokości, a jej nietypowy kształt wyróżnia ją na tle włoskich kampanili.

W centrum wszystkiego znajduje się jednak budowla, która przypomina, że Caorle było kiedyś miejscem o znacznie większym znaczeniu, niż sugeruje dzisiejszy charakter wakacyjnego kurortu. Duomo di Santo Stefano pochodzi z 1038 roku. Romańska architektura świątyni nosi wyraźne wpływy bizantyjskie. Wewnątrz zachował się m.in. XV-wieczny drewniany krucyfiks oraz niezwykła Pala d'Oro, przykład weneckiego złotnictwa z XIII–XIV wieku. Jeszcze mocniejszym świadectwem ciągłości historii jest rzymski ołtarz grobowy z I wieku n.e., należący do rodziny Licovii, dziś znajdujący się u podstawy tabernakulum. Obok stoi jeden z symboli miasta – wysoka na około 42 metry, smukła, cylindryczna dzwonnica. Już sam jej kształt czyni ją wyjątkową na tle większości włoskich kampanili.

Ale Caorle ma jeszcze jeden kościół, którego położenie trudno pomylić z jakimkolwiek innym.

fot.: KNews.pl — Sanktuarium Madonna dell’Angelo stoi na cyplu wysuniętym w Adriatyk. Według legendy miejscowi rybacy wyłowili z morza figurę Matki Boskiej, która stała się patronką i opiekunką Caorle.

Madonna, która przypłynęła z morza

Na końcu promenady, na skalnym cyplu wysuniętym w Adriatyk, stoi Santuario della Madonna dell'Angelo. Niewielka świątynia wygląda, szczególnie oglądana z dalszej części plaży, jakby między nią a morzem istniała tylko cienka granica.

Z tym miejscem wiąże się najważniejsza legenda Caorle. Według tradycji rybacy dostrzegli kiedyś na falach figurę Matki Boskiej. Wyłowili ją z morza, a Madonna dell'Angelo stała się opiekunką miasta i jego mieszkańców. Co pięć lat, dla upamiętnienia tego wydarzenia, odbywa się szczególnie uroczysta procesja. Figura Madonny podróżuje również drogą wodną, a morze, łodzie i rybacka tradycja stają się częścią religijnego ceremoniału.

W Caorle istnieje jeszcze mniej znana opowieść o innej Madonnie – tej stojącej w lagunie, przy Canale dei Lovi. W 1917 roku rybak, który miał ocaleć z wojennego niebezpieczeństwa, ustawił tam wizerunek Matki Boskiej i lampkę. Płomienia pilnowali kolejni mieszkańcy casoni. Zwyczaj niemal zanikł wraz z odchodzeniem dawnego życia rybackiego, ale po latach został przywrócony.

Od 1993 roku także falochron chroniący starą część miasta zaczął żyć własnym życiem. Wielkie bloki trachitu euganejskiego artyści zamieniają w rzeźby. Projekt nazwano ScoglieraViva – Żyjący Falochron. Zwierzęta, ludzkie twarze, fantastyczne stworzenia i abstrakcyjne formy powstają bezpośrednio w kamieniach stojących pomiędzy miastem a Adriatykiem.

fot.: KNews.pl

Casoni jak z innej epoki

Caorle, poza tym, że jest turystyczną perłą, ma jeszcze jedną zaskakującą odsłonę, o której zresztą wielu zwiedzających nie ma pojęcia. Za hotelami, promenadą i rzędami leżaków zaczyna się Laguna di Caorle – inny świat, gdzie kanały, wysepki i charakterystyczne łodzie tworzą pejzaż niemal malarski.

Tutaj zachowały się casoni – tradycyjne chaty rybackie budowane z drewna i trzciny. Stromy trzcinowy dach schodzi niemal do samej ziemi. Wnętrze było proste: palenisko, niewiele mebli, niewielkie okna. To tu mieszkali rybacy, którzy okresowo spędzali w lagunie całe tygodnie. Z zachowanych wspomnień mieszkańców wynika, że życie tu było znacznie mniej romantyczne, niż może się dziś wydawać. Zimą, żeby się umyć, trzeba było najpierw rozbić lód. Latem walczono z komarami, paląc trzcinę i wypełniając chatę dymem. Dzieci często wracały do szkoły dopiero po Bożym Narodzeniu, bo jesienną fraìmę – okres najintensywniejszych połowów – spędzały razem z rodzicami w lagunie.

fot.: KNews.pl — Wieczorna kolejka po lody to część włoskiej tradycji passeggiata – spaceru po zakończeniu upalnego dnia. W Caorle mieszkańcy i turyści wychodzą wtedy na starówkę, a gelato staje się niemal obowiązkowym elementem wieczoru.

Caorle oczyma Hemingwaya

Jeszcze po II wojnie światowej w Caorle panowała bieda. Część rodzin mieszkała w drewnianych barakach, a niektóre nawet w dawnych niemieckich bunkrach stojących przy wybrzeżu. Kilka lat później zaczęto budować domy dla rybaków, a niemal równolegle rodziła się turystyczna potęga. Jedno pokolenie pamiętało więc życie w ubóstwie, kolejne zaczynało wynajmować pokoje przyjezdnym.

I właśnie w tym świecie pojawia się Ernest Hemingway.

Amerykański pisarz po raz pierwszy przyjechał w okolice Caorle zimą 1948 roku, jako gość barona Raimonda Nanuka Franchettiego. Obu mężczyzn łączyła m.in. pasja do polowań. Hemingway przebywał w San Gaetano, pływał po lagunie, polował na ptactwo wodne i obserwował świat rybaków. Dwa lata później ukazała się powieść „Across the River and Into the Trees” – „Za rzekę, w cień drzew”. Jej scenerią jest przede wszystkim Wenecja i otaczająca ją laguna, ale znalazły się tam i pejzaże okolic Caorle.

Miejscowi zachowali własne wspomnienia o jego wizytach. W casone rybaka Mario Rossettiego, zwanego Musigna, przez lata wisiały fotografie Hemingwaya na łodzi i podczas polowań. Rossetti opisywał później własne życie w lagunie i zwyczaje rybaków, a odwiedzających częstował tak zwaną „caffè del pescatore” – kawą rybaka.

Cucina caorlatta czyli niebo w gębie

Mieszkańcy Caorle przez stulecia nie mieli wyboru – jedli to, co dawały morze i laguna. Dlatego miejscowa cucina caorlotta jest prosta ale za to z najlepszych, bo najświeższych składników. Jeżeli więc w restauracji zobaczycie broéto caorlotto, czyli zupę rybną to bierzcie w ciemno, bo to najpyszniejszy gęsty wywar, jaki jedliście.

Drugą klasyką są sardèe in saòr – smażone sardynki marynowane z cebulą, octem i olejem. Była to receptura doskonała, bo zanim wynaleziono lodówki, ocet i cebula pozwalały dłużej przechowywać ryby.

Jeden z dawnych rybaków, Giovanni Dalla Bella, wspominał, że w czasie wojny w domach brakowało niemal wszystkiego – z wyjątkiem ryb. Te były podawane na wiele sposobów, a niektóre były uznawane za wyjątkowe – jak bisàto al spèo – węgorz przygotowywany na długim drewnianym rożnie. W Wigilię potrafił piec się przy ogniu nawet przez trzy lub cztery godziny.

Do miejscowych specjalności należą także moscardini, czyli niewielkie ośmiorniczki, na przykład duszone z pomidorami, małże w wielu odsłonach, spaghetti barwione atramentem mątwy czy kruche ciasteczka canestrelli – dla tych, którzy lubią słodkie przekąski.

A jeżeli ktoś chce zobaczyć, skąd kucharze czerpią te wszystkie dobra, powinien odwiedzić miejscowy targ rybny. Do dziś zachowała się tam niezwykła tradycja „asta ad orecchio” – aukcji do ucha. Kupujący nie wykrzykują cen. Podchodzą do prowadzącego aukcję i szepczą ofertę. Dopiero po zakończeniu licytacji zwycięzca publicznie podaje kwotę, aby potwierdzić uczciwość transakcji.

fot.: Knews.pl — Caorle nadal pozostaje miastem związanym z wodą. Współczesna marina Darsena dell’Orologio ma 480 miejsc dla łodzi i jachtów, a przez system kanałów łączy się z laguną oraz rzeką Livenza. Dawniej kanały przecinały także historyczne centrum – część z nich zasypano i zamieniono w ulice.

Caorle wczoraj i dziś

Caorle daleko dziś do wioski ukrytej na lagunie i odwiedzanej wyłącznie przez garstkę wtajemniczonych. Teraz to turystyczna potęga. W 2024 roku oficjalne statystyki regionu Veneto odnotowały w Caorle ponad 754 tysiące przyjazdów do obiektów noclegowych i około 4,4 mln noclegów. Ponad dwie trzecie gości to cudzoziemcy. Jedni siedzą w miejscu i po prostu napawają się widokami, inni zagłębiają się w zaułki, próbują lokalnych specjałów i gawędzą z mieszkańcami o tym, czego już zobaczyć się nie da. Są tu malarze, rękodzielnicy, rzeźbiarze i muzycy. Stragany kuszą kolorami, knajpki przyciągają zapachami, a kolorowe domki poprawiają nawet najgorszy humor. Dolce Vita!